Jak łatwo zagrać w gry z Atari XL/XE w Windows

Atari 65XE, 800XL czy 130XE to dla wielu polskich graczy pierwszy komputer w domu. Małe Atari było w Polsce wyjątkowo popularne pod koniec lat 80. – sprzedawano je m.in. w Peweksie, a na giełdach komputerowych krążyły tysiące kaset z grami. Dziś do tych gier można wrócić bez szukania sprzętu na aukcjach: wystarczy emulator na Windows. Poniżej opisujemy, jak w kilka minut uruchomić gry z Atari XL/XE na zwykłym komputerze.

Który emulator Atari wybrać?

Na Windows najlepszym wyborem jest Altirra – darmowy emulator rozwijany przez Avery’ego Lee. Bardzo wiernie odwzorowuje działanie układów Atari (ANTIC, GTIA, POKEY), obsługuje stacje dysków, magnetofon, kartridże i liczne rozszerzenia pamięci. Ważna zaleta: Altirra ma wbudowane zamienniki systemu operacyjnego i BASIC-a, więc działa od razu po rozpakowaniu, bez szukania plików ROM. Alternatywą jest wieloplatformowy Atari800, dostępny także na Linuksa i macOS, oraz rdzenie Atari800 w RetroArchu.

Najnowszą wersję emulatora i jego dokumentację publikuje autor na stronie Altirry.

Instalacja Altirry krok po kroku

1. Pobierz archiwum ze strony autora (virtualdub.org/altirra.html) – wybierz wersję 64-bitową.
2. Rozpakuj je do osobnego folderu, np. C:\Emulatory\Altirra. Program nie wymaga instalacji.
3. Uruchom Altirra64.exe. Przy pierwszym starcie możesz wybrać tryb „portable”, wtedy ustawienia zapiszą się w folderze programu.
4. W menu System → Configure System ustaw model komputera: dla gier z lat 80. i 90. najlepiej sprawdza się 65XE/130XE lub 800XL z 64 KB pamięci i standardem PAL.

Jakie pliki obsługuje emulator?

Gry na Atari występują w kilku formatach. Warto wiedzieć, czym się różnią, bo od tego zależy sposób uruchamiania:

• .xex – plik wykonywalny, najwygodniejszy: wystarczy go otworzyć w emulatorze.
• .atr – obraz dyskietki 5,25″, czasem z menu wyboru kilku gier.
• .cas – zapis kasety magnetofonowej; ładuje się dłużej, jak na prawdziwym sprzęcie.
• .car i .rom – obrazy kartridży.

W Altirrze każdy z tych plików uruchomisz poleceniem File → Boot Image albo przeciągając go na okno programu.

Wyłączanie BASIC-a – najczęstszy problem

Atari XL/XE uruchamia się z włączonym BASIC-iem, a wiele gier wymaga jego wyłączenia. Na prawdziwym komputerze przytrzymywało się klawisz OPTION podczas włączania. W emulatorze wystarczy odznaczyć opcję BASIC w menu System. Jeśli gra zawiesza się na starcie, pokazuje czarny ekran albo komunikat błędu, w pierwszej kolejności sprawdź właśnie ten przełącznik. Drugą częstą przyczyną jest zły standard telewizji: gry z Europy pisano pod PAL, amerykańskie pod NTSC.

Sterowanie: joystick, pad i klawiatura

Domyślnie joystick jest emulowany klawiszami strzałek, a przycisk „fire” jednym z klawiszy modyfikujących. Znacznie wygodniej gra się na padzie – Altirra rozpoznaje kontrolery USB i pady Xboxa. Mapowanie zmienisz w Input → Input Mappings. Klawisze konsoli Atari (START, SELECT, OPTION) przypisane są zwykle do klawiszy funkcyjnych; ich listę znajdziesz w menu Input i w dokumentacji programu. Przydatne są też funkcje, których nie miał oryginał: zapis stanu gry, przyspieszanie wczytywania z kasety i nagrywanie dźwięku.

W co zagrać na emulatorze Atari?

Na początek polecamy gry, które dobrze pokazują możliwości małego Atari: Boulder Dash (1984), który zadebiutował właśnie na tej platformie, Dropzone Archera Macleana inspirowany Defenderem, Star Raiders, River Raid oraz polskie klasyki z wydawnictwa L.K. Avalon, z Robbo Janusza Pelca na czele. Nie zapomnij o nowych produkcjach – polska scena Atari co roku wydaje świeże gry, często na poziomie przekraczającym to, co było możliwe w latach 80. O historii jednego z tych klasyków przeczytasz w tekście Boulder Dash – kopanie diamentów od 1984 roku.

Skąd brać gry legalnie?

Najbezpieczniej sięgać po gry udostępnione przez autorów oraz nowe produkcje sceny, publikowane za darmo w polskich serwisach o Atari. Opisy dawnych tytułów, wydawców i wersji znajdziesz w bazie Atarimania. Szerzej o legalnych źródłach starych gier piszemy na stronie stare gry do pobrania.

Zobacz również nasze teksty o emulacji automatów w MAME i o historii Pegasusa.

Przydatne funkcje Altirry, których nie miało prawdziwe Atari

Emulator to nie tylko wierna kopia sprzętu. Altirra oferuje kilka udogodnień, które sprawiają, że do starych gier wraca się łatwiej niż kiedyś. Najważniejszy jest zapis stanu – możesz zapamiętać grę w dowolnym momencie i wrócić do niej później, co przydaje się w trudnych zręcznościówkach. Wczytywanie z kaset da się wyraźnie przyspieszyć, więc nie trzeba czekać tyle, co w latach 80. Emulator potrafi też symulować kilka stacji dysków naraz, co ułatwia gry wydane na wielu dyskietkach.

Warto zajrzeć do ustawień obrazu. Altirra może odwzorować kolory telewizora PAL, dodać efekt linii skanowania albo wyświetlić obraz w ostrych, kwadratowych pikselach. Dla osób, które lubią zaglądać pod maskę, przygotowano rozbudowany debugger – można w nim podglądać pamięć, rejestry układów i śledzić działanie programu. To narzędzie chętnie wykorzystują autorzy nowych gier na Atari.

Najczęstsze pytania

Czy Altirra potrzebuje plików ROM z Atari?

Nie. Emulator ma wbudowane zamienniki systemu operacyjnego i BASIC-a, dzięki czemu większość gier działa bez oryginalnych ROM-ów. Oryginalne pliki można dodać w ustawieniach, jeśli jakiś program ich wymaga.

Dlaczego gra z Atari wyświetla czarny ekran?

Najczęściej gra wymaga wyłączonego BASIC-a albo innego modelu komputera (np. 800XL zamiast 130XE) lub standardu NTSC zamiast PAL. Zmień te ustawienia i uruchom komputer ponownie (cold reset).

Czy da się zagrać w gry z Atari na telefonie?

Tak – emulatory oparte na kodzie Atari800 są dostępne na Androida, a rdzeń Atari800 działa też w RetroArchu. Do zręcznościówek warto podłączyć pad przez Bluetooth.

Zdjęcie główne: Atari 800XL z monitorem i magnetofonem XC12. Fot. winkelnkemper, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).